PESEL przy zakupach od lipca 2027 r. — jak jest naprawdę?

Od 10 lipca 2027 r. w Polsce zaczną być stosowane nowe unijne przepisy dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Rozporządzenie 2024/1624, nazywane AMLR, zmieni obowiązki m.in. przedsiębiorców handlujących metalami i kamieniami szlachetnymi oraz określonymi towarami o wysokiej wartości, takimi jak droga biżuteria, zegarki czy samochody.

Dla kupującego może to oznaczać, że przed sfinalizowaniem zakupu sprzedawca poprosi o potwierdzenie tożsamości i dodatkowe dane, w tym PESEL. Taka weryfikacja służy ustaleniu, kto jest stroną transakcji, i ograniczaniu ryzyka wykorzystania handlu do prania pieniędzy. Może być wymagana również wtedy, gdy klient płaci kartą lub przelewem.

Nie będzie to jednak obowiązek dotyczący każdego sklepu i każdego drogiego zakupu. Znaczenie mają rodzaj działalności sprzedawcy, konkretna transakcja i zakres wymaganej weryfikacji. Poniżej wyjaśniamy, kiedy PESEL może być potrzebny, co rzeczywiście zmieni się w lipcu 2027 r. i jakie obowiązki sprzedawcy mają już dziś.

Co zmieni się od 10 lipca 2027 r.?

AMLR weszło już w życie, a lipiec 2027 r. jest terminem rozpoczęcia stosowania jego zasadniczych przepisów. Jako rozporządzenie UE będzie stosowane bezpośrednio również w Polsce. Aby zrozumieć zmianę, warto najpierw przyjrzeć się obecnym obowiązkom sprzedawców.

Obecnie art. 2 ust. 1 pkt 23 polskiej ustawy AML obejmuje przedsiębiorców w zakresie, w jakim przyjmują lub dokonują płatności za towary w gotówce o wartości co najmniej równowartości 10 000 euro. Próg dotyczy pojedynczej operacji lub kilku operacji, które wydają się ze sobą powiązane.

Już dziś sprzedawca objęty tym przepisem przy gotówkowej transakcji okazjonalnej o równowartości co najmniej 10 000 euro musi zastosować środki bezpieczeństwa finansowego. Identyfikacja osoby fizycznej obejmuje ustalenie PESEL-u, jeżeli został nadany. W przeciwnym razie ustala się datę i państwo urodzenia. Wynika to z art. 35 ust. 1 pkt 3 i art. 36 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy AML.

Nowy model łączy dwa rozwiązania: objęcie określonych branż handlowych obowiązkami AML niezależnie od gotówkowej formy płatności oraz wprowadzenie ogólnounijnego limitu gotówki dla sprzedawców i usługodawców. Obowiązek weryfikacji klienta i limit gotówkowy trzeba zatem rozpatrywać osobno.

Których sprzedawców i towarów dotyczą nowe przepisy?

Art. 3 AMLR obejmuje m.in. osoby, których zwykłą lub podstawową działalnością zawodową jest handel:

• metalami i kamieniami szlachetnymi,
• towarami o wysokiej wartości, nazywanymi też dobrami wysokiej wartości.

Przepisy obejmują również określonych sprzedawców i pośredników zajmujących się dobrami kultury. Dla tej kategorii art. 3 pkt 3 lit. i przewiduje próg transakcji lub transakcji powiązanych wynoszący co najmniej 10 000 euro.

„Towar o wysokiej wartości” ma w AMLR konkretną definicję. Załącznik IV wymienia pięć kategorii:

Osobną kategorią jest handel metalami i kamieniami szlachetnymi wymienionymi w załączniku V, m.in. złotem, srebrem, platyną, palladem, diamentami, rubinami, szafirami i szmaragdami. Kwalifikacji takiej działalności nie należy ograniczać do powyższej tabeli.

Drogie meble, sprzęt RTV czy ekskluzywna kuchnia nie stają się automatycznie towarami o wysokiej wartości w rozumieniu AMLR tylko dlatego, że kosztują więcej niż 10 000 euro.

Kiedy trzeba będzie zweryfikować klienta?

Najpierw należy ustalić status sprzedawcy. Próg transakcji nie oznacza, że każdy sklep staje się instytucją obowiązaną.

Jeżeli przedsiębiorca jest objęty AMLR, stosuje należytą staranność wobec klienta — customer due diligence, czyli CDD, odpowiadającą środkom bezpieczeństwa finansowego — m.in.:

1. Przy nawiązywaniu stosunków gospodarczych.
2. Przy transakcji okazjonalnej o wartości co najmniej 10 000 euro, również gdy próg osiągają transakcje powiązane.
3. Gdy istnieje podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, niezależnie od kwoty.
4. Gdy ma wątpliwości co do prawdziwości lub adekwatności wcześniej uzyskanych danych identyfikacyjnych klienta.

Wynika to z art. 19 AMLR. Zapłata kartą lub przelewem nie usuwa obowiązku CDD, jeżeli spełnione są przesłanki jego zastosowania. Dla gotówki przewidziano dodatkowo niższy próg identyfikacji, opisany dalej.

AMLR umożliwia także ustanowienie w standardach technicznych niższych progów dla transakcji okazjonalnych. W konsultowanym w 2026 r. projekcie AMLA nie skorzystała z tej możliwości. Projekt nie jest jednak ostatecznym standardem.

Jak to będzie wyglądać przy konkretnych zakupach?

Poniższe przykłady dotyczą jednorazowych zakupów opłacanych bezgotówkowo. Założono brak innych przesłanek CDD, takich jak podejrzenie prania pieniędzy.

Przykład zegarka pokazuje kolejność oceny: status sprzedawcy → przesłanka CDD → zakres weryfikacji → wymagane dane. Dopiero na ostatnim etapie ustala się, czy w konkretnym przypadku trzeba uzyskać PESEL.

Jakich danych będzie wymagać sprzedawca?

Przy standardowym CDD art. 22 ust. 1 lit. a AMLR wymaga uzyskania dla osoby fizycznej co najmniej:

• wszystkich imion i nazwisk,
• miejsca i pełnej daty urodzenia,
• obywatelstwa lub obywatelstw albo — w stosownych przypadkach — informacji o bezpaństwowości oraz statusie uchodźcy lub ochrony uzupełniającej,
• krajowego numeru identyfikacyjnego, jeżeli ma zastosowanie,
• miejsca zwykłego pobytu; dla osoby legalnie przebywającej w Unii, która nie ma stałego adresu zamieszkania — adresu pocztowego umożliwiającego kontakt,
• numeru identyfikacji podatkowej, jeżeli jest dostępny.

W Polsce krajowym numerem identyfikacyjnym osoby fizycznej będzie co do zasady PESEL. Art. 15 ustawy o ewidencji ludności określa go jako numer jednoznacznie identyfikujący osobę fizyczną.

Czy uproszczona weryfikacja też oznacza PESEL?

AMLR pozwala stosować uproszczone CDD w sytuacjach niższego ryzyka. Szczegóły zakresu danych i sposobu weryfikacji mają zostać określone w regulacyjnych standardach technicznych, czyli RTS.

Art. 20 konsultacyjnego projektu RTS przewiduje dla osoby fizycznej w sytuacji niskiego ryzyka minimalny zestaw obejmujący imiona i nazwiska, miejsce i datę urodzenia oraz obywatelstwa albo odpowiednie informacje o bezpaństwowości lub statusie ochrony. Nie wymienia w tym zestawie krajowego numeru identyfikacyjnego.

Na dzień 29 września 2026 r. konsultacje dotyczące tego standardu oraz standardu dotyczącego progów są zakończone, ale AMLA nadal zapowiada publikację wyników. Projekt nie jest obowiązującym aktem, a uproszczeń nie można stosować automatycznie — wymagają uzasadnionej oceny niskiego ryzyka i spełnienia właściwych wymogów. Dlatego twierdzenie, że przy każdej weryfikacji od 2027 r. zawsze trzeba będzie podawać PESEL, jest zbyt kategoryczne.

Gotówka: próg identyfikacji i limit płatności

Od 3 000 euro — co do zasady identyfikacja klienta

Zgodnie z art. 19 ust. 4 AMLR instytucja obowiązana przy okazjonalnej transakcji gotówkowej o wartości co najmniej 3 000 euro stosuje co najmniej identyfikację klienta i weryfikację jego tożsamości. Uwzględnia się również transakcje powiązane.

Przepis przewiduje wyjątek, gdy państwo stosuje zgodnie z art. 80 ust. 2 lub 3 limit gotówkowy nieprzekraczający 3 000 euro. Wyjątek nie obejmuje przypadków z art. 80 ust. 4 lit. b, dotyczących płatności lub depozytów w lokalach wskazanych instytucji finansowych.

Do 10 000 euro włącznie — zasadniczy limit gotówki

Art. 80 AMLR pozwala sprzedawcom i usługodawcom co do zasady przyjmować lub dokonywać płatności gotówkowych do 10 000 euro włącznie albo równowartości tej kwoty w walucie krajowej lub obcej. Limit obejmuje także operacje, które wydają się ze sobą powiązane. Państwa członkowskie mogą stosować niższe limity.

Ograniczenie obejmie również firmy, które nie są instytucjami obowiązanymi AML. Sklep RTV może więc nie mieć obowiązku przeprowadzenia KYC przy sprzedaży telewizora, a jednocześnie podlegać limitowi gotówkowemu.

Limit unijny nie obejmuje płatności między osobami fizycznymi działającymi prywatnie. Osobne wyłączenie dotyczy płatności lub depozytów w lokalach instytucji kredytowych, dostawców pieniądza elektronicznego i dostawców usług płatniczych; w tych przypadkach przepis przewiduje raportowanie do jednostki analityki finansowej (FIU) płatności lub depozytów przekraczających limit.

W Polsce funkcjonuje również odrębna zasada: zgodnie z art. 19 Prawa przedsiębiorców płatności związane z działalnością gospodarczą w transakcji między przedsiębiorcami o jednorazowej wartości przekraczającej 15 000 zł wymagają pośrednictwa rachunku płatniczego, niezależnie od liczby płatności.

Co stanie się z danymi i czy można odmówić ich podania?

Przechowywanie i wykorzystanie danych

Jeżeli dane są wymagane do wykonania obowiązków AML, podstawą ich pozyskania jest obowiązek prawny sprzedawcy. Nie chodzi o zgodę na program lojalnościowy czy marketing. Danych przetwarzanych na podstawie AMLR nie wolno wykorzystywać do celów komercyjnych ani innych celów niezgodnych z AML/CFT — wynika to z art. 76.

Art. 77 ust. 3 przewiduje przechowywanie wymaganej dokumentacji zasadniczo przez pięć lat od zakończenia stosunków gospodarczych, przeprowadzenia transakcji okazjonalnej albo odmowy nawiązania takich stosunków lub przeprowadzenia transakcji.

W indywidualnych przypadkach właściwy organ może wymagać dalszego przechowywania przez maksymalnie kolejne pięć lat, jeżeli jest to niezbędne do celów wskazanych w przepisie. Po upływie podstawowego okresu dane osobowe podlegają usunięciu, chyba że istnieje właściwa podstawa ich dalszego przechowywania, np. żądanie organu albo obowiązek wynikający z innego aktu prawnego.

Odmowa podania wymaganych danych

Jeżeli bez danych sprzedawca nie może wykonać obowiązkowego CDD, art. 21 AMLR nakazuje mu m.in. powstrzymać się od przeprowadzenia transakcji lub nawiązania stosunków gospodarczych. Powinien również rozważyć zgłoszenie podejrzanej transakcji do FIU.

Klient nie może więc zakładać, że odmówi podania danych wymaganych prawem, a mimo to sfinalizuje zakup. Obowiązek ten zależy jednak od konkretnej sytuacji — samo powołanie się sklepu na AMLR nie uzasadnia zbierania PESEL-u od każdego kupującego.

Jak sprzedawca powinien przygotować się do AMLR?

Przygotowanie firmy obejmuje więcej niż dodanie pola „PESEL” do formularza sprzedażowego. Warto przejść przez pięć kroków:

1. Ustal status firmy. Sprawdź rodzaj towarów, charakter działalności i to, czy firma podlega AML również z innego tytułu.
2. Określ sytuacje wymagające CDD. Uwzględnij stosunki gospodarcze, transakcje okazjonalne i powiązane, gotówkę oraz podejrzenia niezależne od kwoty. Dla handlowców wskazanych w art. 19 ust. 6 lit. a pojęcie klienta obejmuje także dostawcę towarów — ma to znaczenie np. przy skupie i handlu towarami używanymi.
3. Zorganizuj odpowiedzialność i procedury. Przygotuj ocenę ryzyka działalności, wewnętrzne polityki, kontrole i zasady wykonywania obowiązków.
4. Zaprojektuj weryfikację i monitoring. CDD z art. 20 obejmuje m.in. identyfikację klienta, identyfikację beneficjentów rzeczywistych i racjonalne środki weryfikacji ich tożsamości, ocenę celu relacji lub transakcji, kontrolę sankcyjną i PEP oraz bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych. Przy klientach będących spółkami trzeba też rozumieć strukturę własności i kontroli.
5. Zapewnij dokumentację i raportowanie. Zachowuj dane i dowody weryfikacji, oceny ryzyka, wyniki kontroli oraz uzasadnienia decyzji. Ustal zasady rozpoznawania i zgłaszania podejrzeń, raportowania progowego oraz przechowywania dokumentacji.

Dodatkowe raportowanie bardzo drogich pojazdów

Art. 74 AMLR wymaga od sprzedawców wskazanych towarów o wysokiej wartości zgłaszania FIU transakcji sprzedaży, gdy towary są nabywane do celów niekomercyjnych:

• pojazdów silnikowych za co najmniej 250 000 euro,
• jednostek pływających za co najmniej 7 500 000 euro,
• statków powietrznych za co najmniej 7 500 000 euro.

To odrębny obowiązek od weryfikacji klienta. Warto zachować rozróżnienie między sformułowaniem „powyżej” w definicji towarów z załącznika IV a „co najmniej” w progach raportowania z art. 74.

Jak SystemAML może pomóc sprzedawcy?

Firma objęta AML potrzebuje uporządkowanych danych klientów, ocen ryzyka i historii wykonanych czynności. SystemAML wspiera prowadzenie dokumentacji, pracę z danymi z publicznych rejestrów i informacjami o beneficjentach rzeczywistych, ocenę ryzyka, sprawdzanie list sankcyjnych, obsługę PEP oraz ewidencję transakcji. W planach płatnych dostępny jest również moduł KYC.

Jeżeli podlegasz obowiązkom AML, załóż bezpłatne konto, dodaj klienta i sprawdź podstawowe funkcje prowadzenia rejestrów, generowania dokumentów oraz sprawdzania list sankcyjnych. Konto nie wymaga karty płatniczej. Plan Free ma określone limity i nie obejmuje modułu KYC. Szczegóły znajdziesz w cenniku SystemAML.

Ustalenie, czy firma podlega AML, dobór środków i decyzje dotyczące klienta pozostają po stronie instytucji obowiązanej. Jeżeli firma nie podlega tym obowiązkom, samo rozpoczęcie stosowania AMLR nie uzasadnia zbierania PESEL-ów jej klientów.

---

Podstawa prawna i źródła

Stan prawny, stan prac nad standardami AMLA i ostatnia weryfikacja merytoryczna: 29 września 2026 r.

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z 31 maja 2024 r. — AMLR, w szczególności art. 3, 19–22, 28, 33, 74, 76–77, 80 i 90 oraz załączniki IV i V.
• Ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu — tekst ujednolicony, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 644 z późn. zm., w szczególności art. 2 ust. 1 pkt 23, art. 35 ust. 1 pkt 3 oraz art. 36 ust. 1 pkt 1 lit. c. Tekst ujednolicony uwzględnia również Dz.U. z 2025 r. poz. 1669 i z 2026 r. poz. 875.
• Ustawa z 6 marca 2018 r. — Prawo przedsiębiorców, art. 19.
• Ustawa z 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, art. 15.
• AMLA — konsultacje projektu RTS dotyczącego Customer Due Diligence na podstawie art. 28 ust. 1 AMLR.
• AMLA — projekt RTS dotyczącego CDD z 9 lutego 2026 r., w szczególności art. 20 projektu, s. 21–22; dokument konsultacyjny, nie obowiązujący standard.
• AMLA — konsultacje projektu RTS dotyczącego stosunków gospodarczych, transakcji okazjonalnych, transakcji powiązanych i progów na podstawie art. 19 ust. 9 AMLR.
• AMLA — wykaz prac nad instrumentami regulacyjnymi.
• SystemAML — cennik i zakres planu Free.

Informacja prawna: Materiał ma charakter informacyjny i opisuje ogólne zasady wynikające z AMLR według stanu na 29 września 2026 r. Zakwalifikowanie konkretnego przedsiębiorcy jako instytucji obowiązanej wymaga analizy rodzaju prowadzonej działalności i okoliczności, w których jest ona wykonywana. Część szczegółowych zasad wykonywania CDD będzie doprecyzowana w standardach technicznych przygotowywanych przez AMLA.